Δύο άγνωστοι Κεφαλλονίτες ηθοποιοί του Μουσικού Θεάτρου

Μουσικό θέατρο

Μουσικό θέατρο

Αντικείµενο της παρούσας εισήγησης αποτελεί η ιστορία και η διαδροµή των Επτανήσιων Γεράσιµου Κουρούκλη από τα Κουρουκλάτα και Παναγή Σβορώνου από τα Σβορωνάτα της Κεφαλονιάς, καλλιτεχνών του μουσικού θεάτρου αλλά και ευρύτερα της νεοελληνικής σκηνής του πρώτου µισού του 20ου αι.

Ο Αντώνης Νίκας –ο σύζυγος της µεγάλης πρωταγωνίστριας Ροζαλίας Νίκα – έγραφε το 1933: «Από το έργο του ηθοποιού δεν µένει τίποτα πίσω του…όταν πέσει η αυλαία της ζωής, ένα σύννεφο λησµονιάς σκεπάζει το θεατρικό καλλιτέχνη. Ξεχνιούνται τα έργα του, τα καλλιτεχνικά και τα ανθρώπινα ακόµη…τον Γ εράσιµο Κουρούκλη δεν τον γνώριζα! Δεν έτυχε να τον δω να παριστάνει. Ο φωνόγραφος όµως των γλωσσών είχε φέρει τόσα καλά γι’ αυτόν στα αυτιά µου…πως υπάρχει ένας ηθοποιός µορφωµένος, µε αντίληψη, µε ανατροφή οικογενειακή και κοινωνική, µελετηρός και πειθαρχικός, ο οποίος οποιοδήποτε ρόλο και αν αναλάβει θα σε βγάλει ασπροπρόσωπο… Τον τραβούσε όµως το καινούργιο, το άγνωστο… και έφυγε για µέρη που δεν είχε ξαναπάει θίασος…».

Ο Γεράσιµος Κουρούκλης γεννηµένος στα τέλη του 19ου αι., ήδη το 1908 εντάσσεται στο αθηναϊκό θίασο του Γ. Γεννάδη, όπου πρωταγωνιστεί η Αικατερίνη Βερώνη. Το 1909 περιοδεύει στη Σµύρνη και την επόµενη χρονιά στην Κωνσταντινούπολη. Το καλοκαίρι του 1911 επιστρέφει στη γενέτειρα του µε τον «Ελληνικό Δραµατικό Θίασο» των Γεννάδη-Βερώνη και δίνει παραστάσεις στο υπαίθριο θέατρο «Απόλλων», στο Αργοστόλι. Το 1917 είναι από τους πρώτους ηθοποιούς που εγγράφεται στο νεοσύστατο Σωµατείο Ελλήνων Ηθοποιών, συνεργάζεται µε το θίασο Αγνή Ρεζάν-Λουδοβίκο Λούη και εµφανίζεται συστηµατικά στα αθηναϊκά θ έατρα «Ρεζάν» και «Πανελλήνιον»

Το 1919 προσλαµβάνεται από το θίασο της Ροζαλίας Νίκα παίζοντας σε έργα πρόζας και σταδιακά αρχίζει να εξειδικεύεται σε ρόλους του ελαφρού µουσικού θεάτρου και να ταυτίζεται µε επιθεωρησιακούς τύπους, αναλαµβάνοντας όµως πάντα δευτεραγωνιστικούς ρόλους. Την ίδια εποχή στο θίασο της Ροζαλίας Νίκα εντάσσεται και ο «τεχνικότατος βαθύφωνος» Παναγής Σβορώνος, ο οποίος όµως σύντοµα εξελίσσεται σε πρωταγωνιστής του θιάσου. Ο Σβορώνος κατάφερε να συνεργαστεί για σύντοµο χρονικό διάστηµα το 1910 µε τη Ροζαλία Νίκα και στη συνέχεια το 1913 µε τους Αγνή Ρεζάν και Νικόλαο Πλέσσα.

Η νέα σύµπραξή του µε τη Ροζαλία Νίκα το 191812 διήρκησε εννιά ολόκληρα χρόνια χαρίζοντάς του πρωταγωνιστικούς ρόλους σε κωµικά και δραµατικά ειδύλλια, οπερέτες και επιθεωρήσεις. Ο θίασος της Ροζαλίας Νίκα µε τους δύο Κεφαλλονίτες στα τέλη του 1919 περιοδεύει στην Αλεξάνδρεια και στις αρχές του 1920 δίνει παραστάσεις στο Κάιρο παρουσιάζοντας κυρίως παραλλαγές των γνωστώναθηναϊκών επιθεωρήσεων Παπαγάλος και Παναθήναια.

Ακολουθεί πολύµηνη παραµονή στην Κωνσταντινούπολη, όπου η Νίκα συνέπραξε µε τονΈδµοντ Φυρστ δίνοντας παραστάσεις στο θέατρο Βαριετέ. Ο Σβορώνος ακολουθεί πιστά ενώ ο Κουρούκλης έχει εγκαταλείψει το θίασο και έχει επιστρέψει στην Αθήνα, όπου συνάπτει νέα συνεργασία µε τον Χριστόφορο Ταβουλαρίδη και την γυναίκα του Βρυσούλα Παντοπούλου.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1920, την περίοδο δηλαδή όπου η επιθεώρηση αρχίζει να ανακάµπτει ως είδος η σύµπραξη Νίκα-Φυρστ στην Κωνσταντινούπολη προτάσσει στο ρεπερτόριο της εµπλουτισµένες δοκιµασµένες επιθεωρήσεις, οι οποίες στις εστίες της Διασποράς ήταν πάντα ευπρόσδεκτες λόγω του «ειδησεογραφικού» τους χαρακτήρα: Παναθήναια, Παπαγάλος, Λίγο απ’ όλα, Πανόραµα, επιθεωρήσεις στις οποίες ο Σβορώνος πρωταγωνιστεί.

Μάλιστα η επιτυχία του Σβορώνου, κυρίως στο ρόλο του Τζανέτου στα Παναθήναια συνεχίστηκε και στην Αθήνα το 1922.17 Το καλοκαίρι του 1924 ο θίασος της Ροζαλίας Νίκα επισκέπτεται ξανά την Α ίγυπτο σηµειώνοντας µεγάλη επιτυχία µε την επιθεώρηση Φιπ-φαπ στην οποία πάλι πρωταγωνιστούσε ο Σβορώνος.

Τα επόµενα χρόνια η Νίκα παύει σταδιακά να εντάσσει επιθεωρήσεις στο ρεπερτόριο της µε αποτέλεσµα ο Σβορώνος να παραγκωνίζεται σε τριταγωνιστικούς ρόλους από τους ηθοποιούς που είχαν εξειδικευθεί στην πρόζα, µε µοναδική εξαίρεση την περίοδο της συνεργασίας της Νίκα µε το Θεόφραστο Σακελλαρίδη, στα µέσα του 1925.20 Το αποτέλεσµα ήταν το 1927, έπειτα από εννέα χρόνια αδιάλειπτης συνεργασία ο Σβορώνος να εγκαταλείψει το θίασο της Ροζαλίας Νίκα και νααποφασίσει να περιοδεύσει στις Ηνωµένες Πολιτείες, όπου τόσο τα επιθεωρησιακά, όσο και τα οπερετικά έργα έβρισκαν ακόµα πρόσφορο έδαφος.

Απ’ την άλλη ο Γεράσιµος Κουρούκλης το 1922 εγκατέλειψε την Ελλάδα περιοδεύοντας ως µέλος του θιάσου Ταβουλαρίδη-Παντοπούλου. Ο οπερετικός θίασος ταξίδεψε στο Σουδάν, την Αιθιοπία (Αβησσυνία), την Ανατολική Αφρική, (σηµερινές χώρες Τανζανία, Κένυα, Ουγκάντα, Μπουρούντι και Ρουάντα), στην Τράνσβααλ στη Νότια Αφρική και το 1922 βρέθηκε στην Αυστραλία. Είναι αξιοσηµείωτο ότι ο Κουρούκλης θεωρείται ο στυλοβάτης του νεοελληνικού θεάτρου στο Σύδνεϋ.

Η πρωτοφανής αυτή περιοδεία συνεχίστηκε την άνοιξη του 1924 µε την άφιξη του θιάσου στην Καλοφόρνια, δηλαδή σε ανατολική πολιτεία, και δεν θα µπορούσε βέβαια να είναι η Νέα Υόρκη –όπως συνηθιζόταν- αφού οι ηθοποιοί είχαν αποπλεύσει από το Σίδνεϋ.

Τον Οκτώβριο του 1924 ο θίασος οπερέτας την Παντοπούλου εγκαθίσταται µόνιµα στο Σικάγο, όπου εµφανιζόταν συστηµατικά για δύο χρόνια παρουσιάζοντας κυρίως έργα του µουσικού θεάτρου συνεργαζόµενος µε τον Σπύρο Μπεκατώρο (από την Κέρκυρα). Στο διάστηµα αυτό ο Κουρούκλης σε κάθε του εµφάνιση κατάφερνε να κερδίζει τις εντυπώσεις και να συγκεντρώνει τις καλύτερες κριτικές. Ωστόσο η δράση του θιάσου στο Σικάγο έληξε άδοξα αφού ο Ταβουλαρίδης συνήθιζε να ανεβάζει διαρκώς τις ίδιες οπερέτες αλλάζοντας µόνο τους τίτλους µε αποτέλεσµα το 1926 η έκδηλη δυσαρέσκεια του κοινού να εξαναγκάσει το θίασο σε σύντοµη περιοδεία, κατά τη διάρκεια της οποίας ο Κουρούκλης πάλι αναδείχθηκε ο καλύτερος ηθοποιός του θιάσου.

Στα τέλη του ίδιου χρόνου ο θίασος επέστρεψε στο Σικάγο µε ανανεωµένο ρεπερτόριο όπου συµπεριλάµβανε κυρίως γερµανικές οπερέτες και λίγα ροµαντικά δράµατα. Για να καλυφθεί το οπερετικό ρεπερτόριο ο θίασος προσέλαβε δωδεκαµελές µπαλέτο Αµερικανών. Ωστόσο η ανανέωση του ρεπερτορίου δεν ήταν αρκετή για την επιβίωση του θιάσου, ο οποίος το Πάσχα του 1927 µεταβαίνει στη Νέα Υόρκη και δίδει επιτυχώς παραστάσεις οπερέτας. Τον Ιούλιο του 1927 διέκοψε τις παραστάσεις και οι περισσότεροι ηθοποιοί επέστρεψαν στην Ελλάδα, όπου παρέµειναν έως τον Οκτώβριο του ίδιου έτους.

Τα γεγονότα που εκτυλίχθηκαν στα τέλη του 1927 και στις αρχές του 1928 στιγµάτισαν και καθόρισαν την µετέπειτα καριέρα των δύο ηθοποιών από την Κεφαλονιά. Εκείνη την περίοδο στην επίσηµη εφηµερίδα των Ελλήνων Ηθοποιών ανακοινώθηκε η απαξιωτική διαγραφή του Κουρούκλη από το Σωµατείο και ο Σβορώνος διασύρθηκε µε τον χαρακτηρισµό «ο προδότης ηθοποιός».

Τι είχε συµβεί;

Μετά την πολυετή προαναφερθείσα περιοδεία και την επιστροφή των ηθοποιών στην Ελλάδα ο Θεόδωρος Ποφάντης, ηθοποιός της οπερέτας Παντοπούλου, αποσχίστηκε και αποφάσισε να επιστρέψει στην Αµερική ως θιασάρχης. Πράγµατι το Σεπτέµβριο του 1927 αναχώρησε για τη Νέα Υόρκη ο οπερετικός θίασος του Ποφάντη, αποτελούµενος από εννιά ηθοποιούς του Σωµατείου, ανάµεσά τους και ο Παναγής Σβορώνος, οι οποίοι είχαν εξασφαλίσει όλα τα απαιτούµενα έγγραφα από τις αρµόδιες αρχές για το υπερατλαντικό ταξίδι. Ωστόσο ο Ταβουλαρίδης, ο οποίος είχε πληροφορηθεί τις προθέσεις του ανταγωνιστή, πολύ πριν την άφιξη του νέου θιάσου έστελνε αλλεπάλληλες επιστολές στο Σωµατείο απαιτώντας απ’ την Εκτελεστική Επιτροπή να εµποδίσει τη µετάβαση του θιάσου στην Αµερική, απειλώντας ότι σε αντίθετη περίπτωση θα συκοφαντούσε στις αµερικανικές αρχές τους ηθοποιούς του Ποφάντη ώστε να απελαθούν.

Φαίνεται όµως ότι το Σωµατείο δεν έλαβε σοβαρά υπόψη τις απειλές και αντιθέτως διευκόλυνε το νέο θίασο να αποπλεύσει για την Αµερική πλήττοντας έτσι το µονοπώλιο του Ταβουλαρίδη. Δυστυχώς όµως ο σύζυγος της Παντοπούλου έθεσε σε εφαρµογή το σχέδιο του µε αποτέλεσµα οι νεοαφιχθέντες ηθοποιοί να κρατηθούν υπό άθλιες συνθήκες για τρεις µήνες στο Ellis Island, το νησάκι υποδοχής των µεταναστών στη Νέα Υόρκη.

Η Εκτελεστική Επιτροπή του Σωµατείου απ’ την πρώτη στιγµή έδρασε µέσω του Υπουργείου Εξωτερικών µε σκοπό την απελευθέρωση των ηθοποιών. Ο ίδιος ο Πρωθυπουργός Αλέξανδρος Ζαΐµης, ο οποίος ήταν και Υπουργός Εξωτερικών, έστειλε τηλεγράφηµα στο Αµερικανικό Προξενείο στην Αθήνα πιστοποιώντας για τους κρατουµένους και ζ ητώντας την απελευθέρωσή τους. Εν συνεχεία η Επιτροπή αποφάσισε οµόφωνα την διαγραφή µετ’ αποκλεισµού όλων των ηθοποιών του θιάσου Ταβουλαρίδη, επειδή είχαν καταθέσει ενόρκως ψευδείς κατηγορίες εναντίον των συναδέλφων τους. Μάλιστα επειδή οι συκοφαντίες εξέθεταν και την υπόληψη του Σωµατείου η Εκτελεστική παρέπεµψε την υπόθεση στη δικαιοσύνη ζητώντας την παραδειγµατική τιµωρία.

Και ενώ λοιπόν τα µέλη του θιάσου της Παντοπούλου κινδύνευαν ακόµα και να αποκλειστούν από το ταµείο συντάξεων το Σωµατείο απέσυρε τις κατηγορίες µόνο για τους Γεράσιµο Κουρούκλη και Αναστάσιο Πάρλα επειδή αποκαλύφθηκε ότι είχαν διαµαρτυρηθεί και αρνηθεί να ψευδοµαρτυρήσουν εναντίον των συναδέλφων, αντιµετωπίζοντας την οργή του Ταβουλαρίδη, ο οποίος τους απέλυσε.

Απ’ την άλλη ό λο αυτό το διάστηµα ο Σβορώνος ήταν κρατούµενος µε τους συναδέλφους του στο Ellis Island. Ο Ταβουλαρίδης βλέποντας ότι οι ενέργειες του Ποφάντη σύντοµα θα οδηγούσαν στην απελευθέρωση τ ου θιάσου αποφάσισε να δώσει ένα καίριο χτύπηµα στον ανταγωνιστή του. Με µυστική επιστολή πρότεινε στον Σβορώνο, τον πρωταγωνιστή του Ποφάντη, να πληρώσει την εγγύηση απελευθέρωσής του µε την προϋπόθεση να εγκαταλείψει τον οπερετικό θίασο Ποφάντη και να συµπράξει µε τον οπερετικό θίασο Παντοπούλου. Ο Σβορώνος υπέκυψε σ τον εκβιασµό, µε τον όρο να πάψει ο Ταβουλαρίδης τις κατηγορίες εναντίον των υπολοίπων. Εκ πρώτης όψεως φαίνεται να πρόδωσε τους συγκρατούµενους του, οι οποίοι τον αποκήρυξαν. Ο Κεφαλλονίτης βαθύφωνος όµως είχε ένα σχέδιο. Ο Ταβουλαρίδης τον δέσµευσε µε συµβόλαιο υποτέλειας και ο Σβορώνος αµέσως µετά την απελευθέρωσή του ήταν υποχρεωµένος να πρωταγωνιστήσει στον Χορ-χορ Αγά.

Ο θίασος Παντοπούλου διατυµπάνιζε την εξασφάλιση του Σβορώνου και πράγµατι το βράδυ της πρεµιέρας η αίθουσα ήταν κατάµεστη από το κοινό που αγωνιούσε να παρακολουθήσει τον σπουδαίο τραγουδιστή του µουσικού θεάτρου. Ο Παναγής Σβορώνος όµως έκανε την χειρότερη εµφάνιση της ζωής του! Η παράσταση διακόπηκε πολλές φορές από γιουχαΐσµατα και αποχωρήσεις των θεατών ενώ στο τέλος το εναποµένον κοινό απαίτησε την επιστροφή των χρηµάτων του.

Ο Ταβουλαρίδης αναγκάστηκε να απολύσει τον Σβορώνο παύοντας το απεχθές συµβόλαιο και έτσι ο προδότης ανακηρύχθηκε ήρωας. Όλα αυτά τα θλιβερά γεγονότα τελικά δεν µεταφέρθηκαν στις δικαστικές αίθουσες επειδή οι δύο αντίδικοι, Ταβουλαρίδης και Ποφάντης πέθαναν ενώ παραδόξως οι χήρες Βρυσούλα Παντοπούλου και Μαρία Ποφάντη έσπευσαν να δηµιουργήσουν κοινό νέο οπερετικό θίασο.

To 1931 o Κουρούκλης πρωταγωνιστεί στην πρώτη ελληνοαµερικανική οµιλούσα ταινία, η οποία έφερε τον τίτλο Αυτή είναι ζωή, σε σενάριο του Ορφέα Καραβία (από την Ιθάκη). Την ίδια περίοδο µαζί µε τη σύζυγό του Λίζα και το ζεύγος Λάµπη και Ειρήνη Βασιλάκη συστήνουν την «Ελληνική Οπερέτα».

Οι ηθοποιοί δραστηριοποιούνται κυρίως στη Νέα Υόρκη και είναι συχνά προσκεκληµένοι σε ραδιοφωνικούς σταθµούς όπου παρουσιάζουν ζωντανό καλλιτεχνικό πρόγραµµα. Παράλληλα µισθώνουν κεντρικό θέατρο στη Νέα Υόρκη και δίνουν συστηµατικά παραστάσεις οπερετικών αλλά και επιθεωρησιακών έργων.

Σύντοµα όµως το ζεύγος Βασιλάκη ε γκατέλειψε την Αµερική και το 1932 ο Κουρούκλης ίδρυσε το νέο θίασο «Ελληνικόν Θέατρον» µε πρωταγωνίστρια τη Λίνα Δώρου.

Αν και η οικονοµική κρίση έπληττε τις µεσαίες τάξεις ο θίασος του Κουρούκλη σηµείωνε τεράστια επιτυχία και ο ίδιος ως πρωταγωνιστής σ υνέχιζε να έλκει τα ευνοϊκότερα σχόλια.

Τα χρόνια που ακολουθούν ο Κουρούκλης έχοντας πια λάβει και την αµερικανική υπηκοότητα γίνεται ο ιδρυτής και πρωταγωνιστής του θιάσου «Έλληνες Ηθοποιοί» (1936), ο οποίος παρουσίαζε σε εναλλασσόµενο ρεπερτόριο έργα πρόζας και οπερέτας .

Το Μάρτιο του 1938 ο Κουρούκλης µετέβη στο Σικάγο για να δηµιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες άφιξης του θιάσου του και µάλιστα συνέπραξε µε την εκεί εγκατεστηµένη Βρυσούλα Παντοπούλου. Η παραµονή του θιάσου στο Σικάγο κρίνεται επιτυχώς, καλλιτεχνικώς και εισπρακτικώς, µε αποτέλεσµα τις συνεχείς αναβολές επιστροφής στη µόνιµη βάση, τη Νέα Υόρκη. Μάλιστα ο θίασος Έλληνες Ηθοποιοί το Δεκέµβριο το 1938 γίνεται αποκλειστικά οπερετικός χάρη στην σύµπραξη του Φώτη Αργυρόπουλου και της Ξένης Δράµαλη, ενώ µαέστρος παραµένει ο Δηµοσθένης Ζάττας.

Ο βαρύτονος Σβορώνος, αµέσως µετά τη λήξη των περιπετειών του, ίδρυσε τον θίασο «Αθηναϊκή οπερέτα», µε σοπράνο και αυτός τη Λίνα Δώρου, τενόρο το Βασίλη Σαµουράκη, σιγόντο τον Μ. Χρίστου, µεσόφωνο την Βασιλική Δρόσου και µαέστρο το Διοµήδη Αυλωνίτη.

Μαζί τους συνέπραξαν και ελληνοαµερικανοί ηθοποιοί όπου διέµεναν πολλά χρόνια στην Νέα Υόρκη. Την διετία που ακολουθεί, 1928- 1930, ο οπερετικός θίασος του Σβορώνου, χάρη στη Λίνα Δώρου, σηµειώνει µεγάλη καλλιτεχνική και εισπρακτική επιτυχία καθιστώντας τον δικαίως ως το σπουδαιότερο θίασο του ελληνοαµερικανικού θιάσου.

Ο Σβορώνος αν και είχε δηµιουργήσει στη Νέα Υόρκη τον πλέον επιτυχηµένο οπερετικό θίασο αποφάσισε να επιστρέψει στην πατρίδα. Στα τέλη του 1930 εµφανίστηκε στην παράσταση για την πεντηκονταετηρίδα της Ευαγγελίας Παρασκευοπούλου και ακολούθησε µια αδιάλειπτη θεατρική παρουσία έως το 1939 συµπράττοντας µε την Ελένη Χαλκούτση, την Ανθή Μπασταλέ, τον Μάριο και την Ηώ Παλαιολόγου,τον Πέλο Κατσέλη, την Αλίκη Θεοδωρίδου, τον Βασίλη Λογοθετίδη, τον Κώστα Μουσούρη, τον Σπύρο Πατρίκιο κ.α. Το 1932 συµµετέχει στην κινηµατογραφική µεταφορά του δραµατικού ειδυλλίου Ο Αγαπητικός της Βοσκοπούλας και µέχρι το 1951 έπαιξε σε ακόµα τρεις ελληνικές ταινίες.

Οι ζωές των Κουρούκλη και Σβορώνου, διασταυρώθηκαν στην Κεφαλονιά, σε αθηναϊκούς θιάσους, στην Αίγυπτο, στις αµερικανικές πολιτείες κ.α. δίνοντας µια ιδιότυπη συνοχή στην καλλιτεχνική τους πορεία αλλά και παράλληλα βιώνοντας από διαφορετική οπτική τη ελληνική θεατρική ζωή του πρώτου µισού του 20ου αι.

email
Πηγή άρθρου: theatre.uoa.gr